Opinion

ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളില്‍ ജാതിയുടെ പങ്ക് – അഡ്വ.സി അഹമ്മദ് ഫായിസ്

 

നിയമം അനുശാസിച്ച പ്രകാരം വിധിക്കുകയെന്ന കടമയാണ് നീതിപീഠത്തിനുള്ളത്. ഭരണഘടന പൊതുവായി ചില നിയന്ത്രണങ്ങളെ കുറിച്ച് മാത്രം പറയുമ്പോള്‍, ഓരോ കേസിലെയും വ്യതിരിക്തമായ സന്ദര്‍ഭങ്ങളെ മുന്‍നിര്‍ത്തി നിയമത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള അവകാശം നീതിപീഠത്തിനാണുള്ളത്. നിയമത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള ഈ അവകാശം ഓരോ ജഡ്ജിയും തന്റേതായ ലോക വീക്ഷണത്തില്‍ നിന്നും ജീവിത പരിസരവും ചുറ്റുപാടിനും അനുസൃതമായാണ് പ്രയോഗിക്കുന്നത്. എന്നാല്‍, ഒരേ ലോക വീക്ഷണമുള്ള സമാനമായ ജീവിത പശ്ചാത്തലങ്ങളില്‍ നിന്ന് വരുന്നവര്‍ മാത്രം ന്യായാധിപന്‍മാരായാല്‍ അതെത്രത്തോളം വിധികളില്‍ സ്വാധീനം ചെലുത്തും? ഉദാഹരണത്തിന് എന്തുകൊണ്ടാണ് പട്ടിക ജാതി പട്ടിക വര്‍ഗക്കാര്‍ക്കെതിരെയുള്ള അക്രമം തടയല്‍ നിയമത്തിന് കീഴില്‍ ചുമത്തപ്പെട്ട കേസുകള്‍ കോടതികളിലെത്തുമ്പോള്‍ വളരെ കുറഞ്ഞ അളവില്‍ മാത്രം കുറ്റാരോപിതര്‍ ശിക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്? കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷമാണ് പട്ടിക ജാതി പട്ടിക വര്‍ഗക്കാര്‍ക്കെതിരെയുള്ള അക്രമം തടയല്‍ നിയമത്തെ ദുര്‍ബലപ്പെടുത്തുന്ന വിധി സുപ്രീം കോടതിയില്‍ നിന്നുണ്ടായത്. പ്രസ്തുത നിയമത്തിന് കീഴില്‍ ചാര്‍ജ് ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഭൂരിഭാഗവും വ്യാജ കേസുകളാണ് എന്ന വാദമാണ് പരാതി കിട്ടിയാലുടന്‍ ജാമ്യമില്ലാ കുറ്റമായി കണ്ട് കുറ്റാരോപിതനെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാന്‍ വകുപ്പുള്ള നിയമത്തെ ലഘുകരിക്കാന്‍ കോടതി ന്യായമായി കണ്ടെത്തിയത് . എന്നാല്‍, ദിനേന വിവേചനങ്ങള്‍ക്കും ഹിംസകള്‍ക്കും വിധേയമാകുന്ന ദലിതരുടേയും ആദിവാസികളുടേയും ജീവിത പരിസരത്തെ കുറിച്ച് അറിയാത്ത സവര്‍ണ വിഭാഗങ്ങളില്‍ പെട്ടവരാണ് പ്രസ്തുത കേസില്‍ വിധി ന്യായം പുറപ്പെടുവിച്ച ന്യായാധിപന്‍മാരെന്നും അതുകൊണ്ടാണ് ഇത്തരമൊരു വിധിക്ക് കാരണമായത് എന്ന വിമര്‍ശനം പ്രസക്തമല്ലേ? സുപ്രീം കോടതിയില്‍ നിലവിലുള്ള ഭൂരിപക്ഷം വരുന്ന ന്യായാധിപരും മുന്നോക്ക സമുദായത്തില്‍ നിന്നാകുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്? എന്തുകൊണ്ടാണ് 2010 ല്‍ ജസ്റ്റിസ് കെ.ജി ബാലകൃഷ്ണന്‍ ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ആയി വിരമിച്ച ശേഷം സുപ്രീം കോടതിയില്‍ എസ്.സി/എസ്.ടി വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്ന് ഒരു ജഡ്ജി പോലും ഇതുവരെ നിയമിക്കപ്പെടാത്തത്? പലപ്പോഴും ദലിത് ആദിവാസി പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച് ചര്‍ച്ച ചെയ്യുന്ന കേസുകളുടെ ബെഞ്ചില്‍ പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള ജഡ്ജിമാര്‍ ഇല്ലാത്തത് വിഷയത്തെ സമഗ്രമായി സമീപിക്കുന്നതില്‍ കോടതിയെ അപര്യാപ്തമാക്കുന്നുണ്ട്.

പട്ടിക ജാതി പട്ടിക വര്‍ഗക്കാര്‍ക്കെതിരെയുള്ള അക്രമം തടയല്‍ നിയമത്തിന്റെ അന്തസത്ത ഇല്ലാതാക്കും വിധത്തിലുള്ള നിരവധി വിധികള്‍ പല ഹൈക്കോടതികളും സുപ്രീം കോടതി തന്നെയും പുറത്ത് വിട്ടത് സംബന്ധിച്ച് സുപ്രീം കോടതി അഭിഭാഷകനായ രാകേഷ് ശുക്ല എഴുതുകയുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. ജാതി, മതം, ലിംഗം, തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങള്‍ മുന്‍വിധികള്‍ ഉണ്ടാക്കുന്നതും വിധികളില്‍ സ്വാധീനം ചെലുതുന്നതും ഒഴിവാക്കാന്‍ ജഡ്ജിമാര്‍ സ്വയം തിരുത്തണം (self correction) എന്ന വാദമാണ് രാകേഷ് ശുക്ല ഉയര്‍ത്തുന്നത്. എന്നാല്‍, സ്വയം തിരുത്തലിനും ഉപരി യായി ജുഡീഷ്യറിയിലെ-വിശിഷ്യാ ഹൈക്കോടതി, സുപ്രീം കോടതി എന്നിവയിലേക്കുള്ള ന്യായാധിപ നിയമനങ്ങളില്‍ ഉയര്‍ന്ന ജാതികള്‍ക്ക് നിയമനം ലഭിക്കും വിധം ജാതി ഒരു പ്രധാന ഘടകമായി പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നുണ്ട് എന്നും അത് എങ്ങിനെയാണ് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നത് എന്നത് നിയമ ചരിത്രത്തിന്റെ പിന്‍ബലത്തോടെ വിമര്‍ശനാത്മകമായി പഠിക്കുകയാണ് ഈ പഠനം ചെയ്യുന്നത്. ഒപ്പം സവര്‍ണ ജാതി പ്രാതിനിധ്യം കൂടുതലുള്ള കോടതികളിലെ വിധികളില്‍ മുന്‍വിധികളാല്‍ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന ജാതിയടക്കമുള്ള ഘടകങ്ങളെ മറികടക്കാന്‍ ജുഡീഷ്യറിയില്‍ ഉണ്ടാവേണ്ട വൈവിധ്യവല്‍കരണത്തെ സംബന്ധിച്ചുമുള്ള ചര്‍ച്ചയും ഈ ലേഖനം മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നു.

ഇന്ത്യന്‍ ജുഡീഷ്യറിയിലെ ബ്രാഹ്മണ സ്വാധീനം : കണക്കുകള്‍ എന്ത് പറയുന്നു.
ഇന്ത്യയില്‍ ന്യായാധിപന്‍മാരുടെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പശ്ചാത്തലങ്ങള്‍ സംബന്ധിച്ച് വളരെ കുറഞ്ഞ പഠനങ്ങള്‍ മാത്രമാണ് നടന്നിട്ടുള്ളത്. സുപ്രീം കോടതിയിലെ സീനിയര്‍ അഭിഭാഷകനായ രാജീവ് ധവാന്‍, ആലിസ് ജേക്കബ്, എസ്.പി സാഥേ പോലുള്ളവരുടെ പഠനങ്ങള്‍ മാത്രമാണ് ഈ മേഖലയില്‍ ഇന്ത്യന്‍ ഗവേഷകരുടെതായി നിലവിലുള്ളത്. ഭരണഘടനയില്‍ നിര്‍ദേശിക്കപ്പെട്ട യോഗ്യതകള്‍ക്കപ്പുറം ന്യായാധിപ നിയമനങ്ങളില്‍ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന ഭരണഘടനയില്‍ എഴുതപ്പെടാത്ത വിവിധ മാനദണ്ഡങ്ങളുണ്ട്. ജാതി അതില്‍ സുപ്രധാന ഘടകമായി പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നു. ഇന്ത്യന്‍ ജുഡീഷ്യറിയുടെ ചരിത്രത്തെ സംബന്ധിച്ചും സുപ്രീം കോടതി വിധികളുടെ സ്വഭാവം, ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളെ എന്നിവയെ പറ്റിയുമൊക്കെ ആധികാരികമായി പഠിച്ച അമേരിക്കന്‍ ഗവേഷകനായ ജോര്‍ജ് എച്ച് ഗട്‌ബോയിസ് ജൂനിയറിന്റെ Judges of Supreme Court of India:1950-1989 (2011) എന്ന പുസ്തകം ഇന്ത്യന്‍ ജുഡീഷ്യറിയെ കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നവര്‍ നിര്‍ബന്ധമായും വായിക്കേണ്ടുന്ന പഠന ഗ്രന്ഥമാണ്.

1980കളില്‍ അദ്ദേഹം ഇന്ത്യന്‍ സുപ്രീം കോടതിയിലെ 66 ളം ജഡ്ജുമാരുമായി (ഇവരില്‍ 19 പേര്‍ സുപ്രീം കോടതി ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ആയി സേവനമനുഷ്ടിച്ചവരായിരുന്നു) പല തവണയായി നൂറ്റി പതിനാറോളം അഭിമുഖ സംഭാഷണങ്ങള്‍ നടത്തുകയുണ്ടായി. ഗദ്‌ബോയിസിന്റെ പഠന പ്രകാരം 1950 മുതല്‍ 1989 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തില്‍ ഇന്ത്യന്‍ ജനസംഖ്യയുടെ പത്തൊന്‍പതില്‍ ഒരു ശതമാനം മാത്രമുള്ള ബ്രാഹ്മണരാണ് 42.9 % ന്യായാധിപ സ്ഥാനവും ഇരുന്നിട്ടുള്ളത്. ബ്രാഹ്മണേതര മുന്നോക്ക ജാതികള്‍ 49.4 % , ഒ.ബി .സി 5.2 %, എസ് സി 2.6 %, എസ്.ടി 0.0 % എന്നിങ്ങനെയുമാണ് കണക്കുകള്‍. 1983ല്‍ അന്നത്തെ നിയമ മന്ത്രി പാര്‍ലമെന്റില്‍ പറഞ്ഞ പ്രകാരം 400 ഹൈക്കോടതി ജഡ്ജിമാരില്‍ ദലിത് വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് ആറു പേരാണ് ജഡ്ജിമാരായി ഇന്ത്യയിലൊട്ടാകെ നിലവില്‍ ഉണ്ടായിരുന്നത്. ആദിവാസി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് ഒരാളും ഇല്ലായിരുന്നു എന്നും ഗട്‌ബോയിസ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.
ബ്രിട്ടീഷുകാര്‍ ഇന്ത്യയില്‍ വന്നപ്പോള്‍ സാമൂഹികമായും സാമ്പത്തികമായും ഉയര്‍ന്നുനില്‍ക്കുന്ന വിഭാഗം എന്ന നിലയില്‍ ഇംഗ്ലീഷ് പഠിക്കാനും ആധുനിക വിദ്യാഭാസതിന്റെ ആനുകൂല്യങ്ങളുടെ പങ്ക് പറ്റാനും കഴിയുന്നവരായി ബ്രാഹ്മണര്‍ അടക്കമുള്ള സവര്‍ണ വിഭാഗങ്ങള്‍ മാത്രമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നതെന്നും അതാണ് നീതി ന്യായ മേഖലയടക്കമുള്ള ഭരണത്തിന്റെ ഉന്നത ശ്രേണികളില്‍ ബ്രാഹ്മണരുടേയും ഇതര മുന്നോക്ക ജാതികളുടേയും അധിക സാന്നിധ്യത്തിന് കാരണമെന്നുമാണ് പൊതുവേ ചൂണ്ടി കാണിക്കപ്പെടാറുള്ളത് എന്നാണ് ഗട്‌ബോയിസ് പറയുന്നത്. മാത്രവുമല്ല ഇത്രയും കാലം ബ്രാഹമണരടക്കമുള്ള മുന്നോക്ക ജാതികള്‍ ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളില്‍ പരിഗണിക്കപ്പെട്ടത് അവരുടെ ജാതി മൂലമാണ് എന്നതിന് കൃത്യമായി ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്ന തെളിവുകള്‍ ഇല്ലെന്നും ലോകത്തിലെ ഒരു വിധം എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലെയും ഉന്നത നീതിപീഠങ്ങള്‍ തങ്ങളുടെ സാമൂഹിക വൈവിധ്യങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കും വണ്ണമുള്ളതല്ല എന്നും ഗട്‌ബോയിസ് അതിന് ന്യായമായി പറഞ്ഞു വെക്കുന്നു. എന്നാല്‍, ജസ്റ്റിസ് വി.ആര്‍ കൃഷ്ണയ്യര്‍ തന്റെ ഘമം ഢലൃൗെ െഖൗേെശരല എന്ന പുസ്തകത്തില്‍ എഴുതിയത് ഗട്‌ബോയിസിന്റെ വാദങ്ങളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ഒരിക്കല്‍ ഒരു ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് താനിപ്പോള്‍ ഇരിക്കുന്ന പദവിക്ക് തന്റെ ജാതിയോട് കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്നും അതിനുള്ള നന്ദിയെന്നോണം തിരിച്ച് തന്റെ ജാതിക്കാരെ സഹായിക്കുമെന്നും തന്നോട് പറഞ്ഞതായിട്ടാണ് അദ്ദേഹം എഴുതിയത്.

 

ഗട്‌ബോയിസിന്റെ പഠനം കേന്ദ്രീകരിച്ച 1950 മുതല്‍ 1989 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തില്‍ മദ്രാസ് ഹൈക്കോടതിയിലെ ജസ്റ്റിസ് എ. വരദരാജന്‍ (1980-1985) കല്‍ക്കട്ട ഹൈക്കോടതിയിലെ ജസ്റ്റിസ് ബി.സി റായ് (19851991), ജസ്റ്റിസ് കെ രാമസാമി (19891997) എന്നിങ്ങിനെ മൂന്ന് പേര് മാത്രമാണ് എസ് .സി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജ് ആയവര്‍. അതിന് ശേഷം മൂന്ന് ദശാബ്ദങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞിട്ടും എസ്.സി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് സുപ്രീം കോടതിയില്‍ എത്തിയത് പിന്നീട് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ആയ ജസ്റ്റിസ് കെ.ജി ബാലകൃഷ്ണന്‍ (2000-2010) മാത്രം. കഴിഞ്ഞ എട്ടുവര്‍ഷത്തിലധികമായി സുപ്രീം കോടതിയില്‍ എസ്.സി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് ഒരു ജഡ്ജ് പോലുമില്ല എന്നതാണ് വസ്തുത.

ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളിലെ ജാതി : മുന്‍ ജഡ്ജിമാരുടെ വെളിപ്പെടുത്തലുകള്‍
സാധാരണ ഗതിയില്‍ തങ്ങളുടെ ഔദ്യോഗിക ജീവിതത്തെ കുറിച്ച് തങ്ങളുടെ ആത്മകഥയില്‍ പോലും നേരിട്ട് വെളിപ്പെടുത്താത്ത തരത്തില്‍ വളരെയധികം രഹസ്യാത്മക സ്വഭാവം പുലര്‍ത്തുന്ന ന്യായാധിപന്‍മാര്‍ നമ്മെ അതിശയിപ്പിക്കും വിധം തുറന്ന മനോഭാവത്തോടെ ഗട്‌ബോയിസിനോട് സംസാരിക്കുകയുണ്ടായി. ഇവയെല്ലാം ഗട്‌ബോയിസ് വിശദമായി തന്നെ കുറിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാല്‍, 1989 ല്‍ പൂര്‍ത്തീകരിച്ച അഭിമുഖങ്ങള്‍ Judges of Supreme Court of India:1950-1989 എന്ന പേരില്‍ പുസ്തക രൂപത്തില്‍ പുറത്തുവന്നത് 2011 ല്‍ മാത്രമാണ്. പുസ്തകത്തില്‍ അഭിമുഖങ്ങളിലെ പല വിവരങ്ങളും അദ്ദേഹം പുറത്തു വിട്ടിട്ടുണ്ടായിരുന്നില്ല അദ്ദേഹം എഴുതിവെച്ച കുറിപ്പുകള്‍ കൈമാറി കിട്ടിയ അദ്ധേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനായ ഗവേഷകനും ബോംബെ ഹൈക്കോടതിയിലെ അഭിഭാഷകനുമായ അഭിനവ് ചന്ദ്രചൂഡ് അവ അടിസ്ഥാനമാക്കി എഴുതിയ Supreme Whispers -Conversations With Judges Of The Supreme Court Of India(1980-þ1989) എന്ന പുസ്തകം കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷമാണ് പ്രസിദ്ധീകൃതമായത്. ജഡ്ജിമാര്‍ തമ്മിലുള്ള പടലപ്പിണക്കങ്ങള്‍ ,ആഭ്യന്തര ശത്രുതകള്‍, ജഡ്ജുമാര്‍ക്ക് മേലുള്ള ജോലിഭാരം തുടങ്ങി സുപ്രീം കോടതി പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന വിധികളില്‍ ഭിന്നാഭിപ്രായങ്ങള്‍ ഇല്ലാതെ പോകുന്നതിന്റെ കാരണങ്ങളെ കുറിച്ചും സുപ്രീം കോടതിയിലേക്കുള്ള നിയമന ഓഫര്‍ നിരസിച്ച ഹൈക്കോടതി ജഡ്ജിമാര്‍/അഭിഭാഷകര്‍, അതിനുള്ള കാരണങ്ങള്‍, ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളില്‍ ചീഫ് ജസ്റ്റിസിന്റെ പങ്ക് എന്നിവയെ കുറിച്ചുമെല്ലാം പുസ്തകം വിശദമാക്കുന്നു. ഉന്നത നീതിപീഠത്തിലേക്കുള്ള ജഡ്ജിമാരുടെ നിയമനങ്ങളില്‍ ‘ജാതി’ എങ്ങിനെയാണ് പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നത് എന്നതിനെ കുറിച്ച് ജഡ്ജുമാര്‍ ഗട്‌ബോയിസിനോട് നടത്തിയ സംഭാഷണങ്ങളെ കുറിച്ച് പുസ്തകത്തിലെ അവസാന അധ്യായമായ Criteria for Selecting Judges ല്‍ വിവരിക്കുന്നുണ്ട്.

പിന്നോക്ക സമുദായങ്ങള്‍ക്കാണ് എല്ലാ ആനുകൂല്യങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുള്ളതെന്നും മദ്രാസ് ഹൈക്കോടതിയില്‍ വിരലിലെണ്ണാവുന്ന ബ്രാഹ്മണര്‍ മാത്രമേ അക്കാലത്ത് ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂവെന്നും 1983 ജൂണില്‍ ജസ്റ്റിസ് രാജഗോപാല അയ്യങ്കാര്‍ ഗട്‌ബോയിസിനോട് പറഞ്ഞു. കല്‍ക്കട്ട, ബോംബെ, മദ്രാസ് ഹൈക്കോടതികളില്‍ കാലങ്ങളായി ബ്രാഹ്മണര്‍ മേധാവിത്വമുള്ളതായും പക്ഷെ, ഒരാളുടെയും ‘ജാതി’ വിധി ന്യായം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നതില്‍ സ്വാധീനഘടകമല്ലെന്നുമാണ് ജസ്റ്റിസ് എ.പി സെന്നിന്റെ അഭിപ്രായം. എന്നാല്‍, തന്റെ പുസ്തകത്തില്‍ പറഞ്ഞത് ശരി വെക്കും വിധം സുപ്രീം കോടതി മുഖ്യമായും ബ്രാഹ്മണ ഉന്നത വര്‍ഗ മേധാവിത്വമുള്ള ഒന്നാണെന്നും ന്യായാധിപരുടെ ജീവിത പശ്ചാത്തലം അവരുടെ വിധികളെ സ്വാധീനിക്കുമെന്നും 1980ല്‍ ജസ്റ്റിസ് കൃഷ്ണയ്യര്‍ ഗട്‌ബോയിസിനോട് പറയുകയുണ്ടായി. ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ഗജേന്ദ്രഗദ്ക്കരുടെ കാലം (1964-1966) മുതല്‍ക്കേ ബോംബെയില്‍ നിന്നുള്ള ബ്രാഹ്മിന്‍ ജഡ്ജിമാരെയാണ് സുപ്രീം കോടതി പരിഗണിക്കാറുള്ളതെന്നാണ് ജസ്റ്റിസ് ഡി.പി മദന്റെ (1983-1986) അഭിപ്രായം. ജഡ്ജിമാര്‍, വിശിഷ്യാ ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ചന്ദ്രചൂഡ് (1978-1985) അത്തരം പരിഗണനകള്‍ ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളില്‍ കൊണ്ട് വന്നതിനോട് കടുത്ത വിയോജിപ്പാണ് ജസ്റ്റിസ് മദന്‍ ഗട്‌ബോയിസിനോട് പ്രകടിപ്പിച്ചത്. ഗവണ്‍മെന്റ് മാത്രമല്ല ജാതിപരമായ പരിഗണനകളുടെ പുറത്ത് പല ഹൈക്കോടതി ചീഫ് ജസ്റ്റിസുമാരും ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങള്‍ക്ക് പേരുകള്‍ ശുപാര്‍ശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട് എന്നും അദ്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ബ്രാഹ്മിണ്‍ മേധാവിത്വമുള്ള സുപ്രീം കോടതിയെ വിമര്‍ശിച്ചും ജസ്റ്റിസ് മദനന്റെ അഭിപ്രായങ്ങളെ ശരി വെക്കും വിധത്തില്‍ ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ചന്ദ്രചൂഡ് (19781984), ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് പഥക്ക് (1986-1989) എന്നിവര്‍ ബ്രാഹ്മിണ്‍ ജഡ്ജിമാരെ നിയമനത്തിന് കൂടുതല്‍ പരിഗണിച്ചിരുന്നു എന്നാണ് മലയാളിയായ ജസ്റ്റിസ് വി.ഖാലിദ് (1984-1987) ഗട്‌ബോയിസിനോട് പറഞ്ഞതെന്ന് അഭിനവ് ചന്ദ്രചൂഡ് എഴുതുന്നു.

ജഡ്ജിമാര്‍ മാത്രമല്ല പല നിയമ മന്ത്രിമാരടക്കമുള്ള രാഷ്ട്രീയക്കാരും ജാതിയെ ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങള്‍ക്ക് മുഖ്യപരിഗണയും ഒരേയൊരു മാനദണ്ഡവുമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. 1960 കളില്‍ അന്നത്തെ ആഭ്യന്തര മന്ത്രി ജി.ബി പന്ത് ബ്രാഹ്മണരായ ആളുകളെ സുപ്രീം കോടതിയിലേക്ക് എത്തിക്കാന്‍ പിന്തുണച്ചിരുന്നുവെന്നാണ് അക്കാലത്ത് ചീഫ് ജസ്റ്റിസായിരുന്ന ബി.പി സിന്‍ഹ (1959-1964)യുടെ ആരോപണം. 1977ല്‍ ജനതാ ഗവണ്‍മെന്റ് അധികാരത്തില്‍ വന്നപ്പോള്‍ നിയമ മന്ത്രിയായ ഇപ്പോഴത്തെ സീനിയര്‍ അഡ്വക്കേറ്റ് ശാന്തി ഭൂഷന്‍ ബനിയാ ജാതിക്കാരായ നിരവധി ആളുകളെ വിവിധ ഹൈക്കോടതികളില്‍ നിയമിച്ചുവെന്നും നിയമനങ്ങളില്‍ ജാതി മുഖ്യ പരിഗണനയായി കൊണ്ട് വരുന്നത് ശാന്തി ഭൂഷന്‍ നിയമമന്ത്രിയായ കാലഘട്ടത്തിലാണെന്നും ജസ്റ്റിസ് ചന്ദ്രചൂഡ്, ജസ്റ്റിസ് ആര്‍.എസ് പഥക്ക്, ജസ്റ്റിസ് ആര്‍.ബി മിശ്ര (1981-1986) തുടങ്ങി പല ജഡ്ജിമാരും പറഞ്ഞതായി പുസ്തകത്തില്‍ പറയുന്നു. അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി മൊറാര്‍ജി ദേശായിക്ക് ഭൂഷന്റെ നടപടികള്‍ ഇഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല പ്രധാനമന്ത്രി ഇക്കാര്യം ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ചന്ദ്രചൂഡിനോട് നിരവധി തവണ പറഞ്ഞിരുന്നുവെന്നുവത്രേ.

എന്നാല്‍, എസ്.സി.എസ്.ടി, ഒ.ബി.സി വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്ന് ജഡ്ജിമാരെ നിയമിക്കുന്നതില്‍ നിര്‍ണായക പങ്ക് വഹിച്ച മന്ത്രിമാരും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. 1980ല്‍ നിയമമന്ത്രിയായിരുന്ന പി.ശിവ്ശങ്കര്‍ (അദ്ദേഹം ഒ.ബി.സി വിഭാഗക്കാരനാണ്) എല്ലാ ഹൈക്കോടതി ചീഫ് ജസ്റ്റിസുമാര്‍ക്കും എസ്.സി.എസ്.ടി വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്ന് കൂടുതല്‍ പേരെ ജഡ്ജിമാരായി നിയമിക്കണമെന്ന് കത്തെഴുതുകയുണ്ടായി. 1988ല്‍ നിയമ മന്ത്രിയായിരുന്ന ബി. ശങ്കാരനന്ദ് (അദ്ദേഹം പട്ടിക ജാതി വിഭാഗക്കാരന്‍ കൂടിയാണ്) എസ്.സി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് നാമനിര്‍ദേശം ലഭിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി മറ്റു പല നാമ നിര്‍ദേശങ്ങളും പിടിച്ചു വെച്ചുവെന്നും മദ്രാസ് ഹൈക്കോടതിയില്‍ നിന്നുള്ള ഒ.ബി.സി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്നുള്ള എസ്.ആര്‍ പാണ്ട്യന്‍ ജഡ്ജിയാകുന്നതില്‍ അദ്ദേഹത്തിന് നിര്‍ണായക പങ്കുണ്ട് എന്നും ജസ്റ്റിസ് പഥക്ക് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ പട്ടിക ജാതിക്കാരായ ആളുകളുടെ നിയമിക്കപ്പെടുന്നതിന് വേണ്ടി ഭൂമിഹാര്‍ ബ്രാഹ്മനായ ജസ്റ്റിസ് എന്‍.പി സിംഗിന്റെ നാമനിര്‍ദേശം ശങ്കരാനന്ദ് തടഞ്ഞുവെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. എസ്.സി വിഭാഗത്തില്‍ നിന്ന് സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജിമാരായ നാലില്‍ മൂന്ന് പേരും, ഒ.ബി.സിക്കാരും കൂടുതല്‍ നിയമിക്കപ്പെടുന്നതും ബ്രാഹ്മണരെ ജഡ്ജി പദത്തില്‍ അവരോധിക്കുന്ന ട്രെന്‍ഡ് കുറഞ്ഞതും ദലിതനായ ബി.ശങ്കരാനന്ദ്, ഒ.ബി.സിക്കാരനായ പി. ശിവ്ശങ്കര്‍ എന്നിവര്‍ നിയമമന്ത്രിമാരായ കാലത്താണ് എന്നും ഗട്‌ബോയിസ് നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്.
സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജിയാകുന്നതിനുള്ള എഴുതപ്പെടാത്ത മാമൂല്‍ നിയമങ്ങളെ നിരാകരിച്ചു കൊണ്ട് ജസ്റ്റിസ് കെ.ജി ബാലകൃഷ്ണന്‍ സുപ്രീം കോടതിയിലും തുടര്‍ന്ന് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് പദവിയിലും എത്തിപ്പെടാനുള്ള കാരണം ഈ ചര്‍ച്ചയില്‍ പ്രസക്തമാണ്. അന്നത്തെ ഇന്ത്യന്‍ പ്രസിഡന്റ് ആയിരുന്ന കെ.ആര്‍ നാരായണന്‍ എസ്.സി.എസ്.ടി വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്ന് സുപ്രീം കോടതിയിലേക്ക് പേര് നിര്‍ദേശിക്കാതെ നിയമനത്തിന് പരിഗണയിലുണ്ടായിരുന്ന മറ്റുള്ളവരുടെ പേരുകളില്‍ ഒപ്പ് വെക്കില്ലെന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് തിരിച്ചയച്ചത് കൊണ്ടുമാത്രമാണ് കെ.ജി ബാലകൃഷ്ണന്റെ പേര് അന്ന് നിര്‍ദേശിക്കപ്പെട്ടത്. ദേശീയ ന്യായാധിപ നിയമന കമ്മീഷനോ മറ്റെന്ത് സംവിധാനമോ ആയിക്കൊള്ളട്ടെ, ദലിത്-ആദിവാസി പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങള്‍ സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജിയാകാന്‍ അത്തരം വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ളവര്‍ നിയമനങ്ങളില്‍ നിര്‍ണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്ന പദവികളില്‍ ഉണ്ടാവേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ് എന്ന് മേല്‍ സംഭവങ്ങള്‍ തെളിയിക്കുന്നു.

ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളിലെ വൈവിധ്യവല്കരണവും സംവരണത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും
ഇന്ത്യയില്‍ ജഡ്ജിമാരുടെ നിയമനം സംബന്ധിച്ചുള്ള സംവിധാനമെന്തായിരിക്കണമെന്നൊക്കെയുള്ള ചര്‍ച്ചകള്‍ മാത്രമാണ് പൊതുവേ നടക്കാറുള്ളതെന്ന് മാത്രമല്ല അത്തരം ചര്‍ച്ചകള്‍ ജുഡീഷ്യറിക്കാണോ എക്‌സിക്യൂട്ടീവിനാണോ നിയമനത്തില്‍ കൂടുതല്‍ അധികാരം എന്ന മൂപ്പിളമ തര്‍ക്കത്തില്‍ പരിമിതവുമാണ്. ഏറ്റവുമൊടുവില്‍ 2014 ല്‍ ദേശീയ ജുഡീഷ്യല്‍ അപ്പോയിന്മെന്റ് ആക്റ്റ് ഭരണഘടനാ വിരുദ്ധമാണെന്ന വിധിയോടെ കൊളീജിയം വ്യവസ്ഥയെ കൂടുതല്‍ സുതാര്യമാക്കുകയെന്നതിനപ്പുറം അതിന് പകരംവെക്കാവുന്ന ഒരു സംവിധാനം ഇല്ലെന്ന നില വന്നിരിക്കയാണ്.

കഴിഞ്ഞ രണ്ടു പതിറ്റാണ്ടിലേറെ തുടര്‍ന്ന് വരുന്ന കൊളീജിയം സംവിധാനത്തിന് സുതാര്യതയില്ലെന്നും വിവിധ മത ജാതി സമൂഹങ്ങള്‍ ജീവിക്കുന്ന ഇന്ത്യയുടെ വൈവിധ്യം നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയില്‍ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതില്‍ ഈ വ്യവസ്ഥ പരാജയമാണെന്നുള്ള വിമര്‍ശനം ഈയൊരവസരത്തില്‍ ഏറെ പ്രസക്തമാണ്. ജുഡീഷ്യറിയുടെ ഉന്നത മേഖലകളില്‍ ആദിവാസി പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രാതിനിധ്യം സംബന്ധിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങള്‍ കഴിഞ്ഞ എത്രയോ കാലമായി ഉയര്‍ന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ഭരണഘടനയുടെ പ്രവര്‍ത്തനത്തെ കുറിച്ച് പഠിക്കാന്‍ വാജ്‌പേയി സര്‍ക്കാര്‍ നിയോഗിച്ച മുന്‍ ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് എം.എന്‍ വെങ്കടച്ചലയ്യയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ദേശീയ കമ്മീഷനും [National Commission to Review the working of the Constitution (NCR-WC) പട്ടിക ജാതി പട്ടിക വര്‍ഗ ക്ഷേമം സംബന്ധിച്ച് പഠിച്ചു 2000 ത്തില്‍ ലോക്‌സഭയില്‍ സമര്‍പ്പിക്കപ്പെട്ട കരിയ മുണ്ട എം.പി ചെയര്‍മാനായ കമ്മിറ്റി റിപ്പോര്‍ട്ടും 2008ലെ നാച്ചിയപ്പന്‍ കമ്മിറ്റി റിപ്പോര്‍ട്ടുമെല്ലാം ഹൈക്കോടതികളിലും സുപ്രീം കോടതികളിലും ദലിത് ആദിവാസി-പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രാതിനിധ്യം സംബന്ധിച്ച് കണക്കുകള്‍ എടുത്തപ്പോള്‍ ഗട്‌ബോയിസ് നടത്തിയ കണക്കെടുപ്പില്‍ നിന്ന് ആശാവഹമായ യാതൊരു മുന്നേറ്റവും കാണാന്‍ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല. കരിയ്മുണ്ട റിപ്പോര്‍ട്ട് നോക്കിയാല്‍ 1998 വരെയുള്ള കണക്ക് പ്രകാരം 481 ഹൈക്കോടതി ജഡ്ജിമാരില്‍ 15 ദലിതരും അഞ്ച് ആദിവാസികളുമാണ് ജഡ്ജിമാരായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്നത്. ജുഡീഷ്യറിയില്‍ ദലിത്-ആദിവാസി പ്രാതിനിധ്യം വര്‍ധിപ്പിക്കാന്‍ സംവരണം നല്‍കണമെന്ന് റിപ്പോര്‍ട്ട് ആവശ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇതിനായി ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേധം 124, 217 എന്നിവയില്‍ ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി ആവശ്യപ്പെടുകയും അതിന് ഭരണഘടനാപരമായ സാധൂകരണം ഉണ്ടാകുമെന്നും വിശദമാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഒപ്പം ന്യായാധിപ നിയമനത്തിന് ദേശീയ തലത്തില്‍ സിവില്‍ സര്‍വീസ് മാതൃകയില്‍ പരീക്ഷ നടത്തണം എന്നും ന്യായാധിപരുടെ നിയമനം, ട്രാന്‍സ്ഫര്‍ തുടങ്ങിയവ കൈകാര്യം ചെയ്യാന്‍ ഒരു ദേശീയ ന്യായാധിപ കമ്മീഷനെ കുറിച്ചും റിപ്പോര്‍ട്ട് പറയുകയുണ്ടായി.

2011ല്‍ ദേശീയ പട്ടിക ജാതി പട്ടിക വര്‍ഗ കമ്മീഷന്‍ Report on Reservation in Judicary എന്ന തലക്കെട്ടില്‍ പുറത്ത് വിട്ട കണക്കുകള്‍ പ്രകാരം ആകെയുള്ള 24 ഹൈകോടതികളിലെ 850 ജഡ്ജിമാരില്‍ 24 പേരാണ് ദളിത് -ആദിവാസി വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ളവരെന്നും അതില്‍ പോലും 14 ഹൈക്കോടതികളില്‍ ഒരൊറ്റ ദലിത്/ആദിവാസി ജഡ്ജ് ഇല്ലെന്നും വ്യക്തമാക്കുകയുണ്ടായി. കരിയ മുണ്ട റിപ്പോര്‍ട്ട് നടപ്പിലാക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഊന്നി പറയുകയും ജുഡീഷ്യറിയിലെ സവര്‍ണ മേധാവിത്വത്തെ രൂക്ഷമായ ഭാഷയില്‍ വിമര്‍ശിക്കുകയും ചെയ്ത റിപ്പോര്‍ട്ട് മുണ്ട റിപ്പോര്‍ട്ടിലെ ശുപാര്‍ശകള്‍ ആവര്‍ത്തിച്ചു. കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷമാദ്യം പതിനൊന്ന് ഹൈക്കോടതികള്‍ കീഴ്‌കോടതികളിലെ ദലിത്-ആദിവാസി ഒ.ബി.സി പ്രാതിനിധ്യം പുറത്തുവിട്ട റിപ്പോര്‍ട്ടാണ് ഈ വിഷയത്തിലുള്ള ഏറ്റവുമൊടുവിലത്തെ കണക്കുകള്‍. 2011 ലെ സെന്‍സസ് പ്രകാരം ജനസംഖ്യയില്‍ 16 ശതമാനം വരുന്ന ദളിതര്‍ക്ക് 14 ശതമാനം പ്രാതിനിധ്യവും 8.6 ശതമാനം വരുന്ന ആദിവാസികള്‍ക്ക് 12 ശതമാനം പ്രാതിനിധ്യവും കീഴ്‌കോടതികളിലുണ്ട്. എന്നാല്‍, ജനസംഖ്യയില്‍ 40 ശതമാനത്തിലധികമുള്ള ഒ.ബി.സി വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രാതിനിധ്യം കേവലം 12 ശതമാനം മാത്രം. കണക്കുകള്‍ പുറത്ത് വിട്ട സംസ്ഥാനങ്ങളില്‍ ദലിത്-ആദിവാസി വിഭാഗങ്ങള്‍ക്ക് സംവരണമുള്ളതിനാലാണ് മെച്ചപ്പെട്ട പ്രതിനിധ്യമെന്ന് കണക്കുകള്‍ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഒ.ബി.സി വിഭാഗങ്ങള്‍ക്ക് സംവരണം വ്യവസ്ഥ ചെയ്യാത്തതിനാലാണ് കുറഞ്ഞ പ്രാതിനിധ്യമുള്ളതെന്നും അനുമാനിക്കാം. അതേസമയം ജുഡീഷ്യറിയിലെ ദലിത് -ആദിവാസി പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ സംവരണം സംബന്ധിച്ചുള്ള പാര്‍ലമെന്റില്‍ ഉയര്‍ന്ന ചോദ്യങ്ങളെ ഭരണഘടന അതിന് അനുവദിക്കുന്നില്ല എന്ന ഒഴുക്കന്‍ മറുപടിയിലൂടെ കേന്ദ്രം കൈ മലര്‍ത്തുകയാണ് പൊതുവേ ചെയ്യാറുള്ളത്. ഏറ്റവുമൊടുവില്‍ കരിയ മുണ്ട റിപ്പോര്‍ട്ടിലെ ശുപാര്‍ശയെ അംഗീകരിക്കും വണ്ണം ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങള്‍ക്ക് സിവില്‍ സര്‍വീസ് മാതൃകയില്‍ അഖിലേന്ത്യാ പരീക്ഷ നടത്തുമെന്നും യു.പി.എസ്.സി പരീക്ഷ നടത്തുന്നതിനാല്‍ തന്നെ അതില്‍ ദലിത് -ആദിവാസി സംവരണം സ്വാഭാവികമായും ഉണ്ടാകുമെന്നും കേന്ദ്ര നിയമ മന്ത്രി രവി ശങ്കര്‍ പ്രസാദ് 2018 ഡിസംബറില്‍ പ്രസ്താവിക്കുകയുണ്ടായി. എന്നാല്‍, കേവല പ്രസ്താവനകള്‍ക്കപ്പുറം വിഷയത്തില്‍ ആത്മാര്‍ഥത ഇല്ലെന്ന് തന്നെയാണ് നമുക്ക് കേന്ദ്ര സര്‍ക്കാരിന്റെ മുന്‍ നടപടികളില്‍ നിന്ന് വായിക്കാന്‍ കഴിയുക. ജസ്റ്റിസ് കെ.എം ജോസഫിനെ സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജിയാക്കി ഉയര്‍ത്തുന്നതില്‍ താല്പര്യമില്ലാതിരുന്ന സര്‍ക്കാര്‍ അവസാന ഘട്ടത്തില്‍ നിയമനം തടയുന്നതിന് വേണ്ടി മാത്രമായി സുപ്രീം കോടതിയില്‍ ദലിത്-ആദിവാസി പ്രാതിനിധ്യം ഉണ്ടാവണം എന്ന വാദം ഉയര്‍ത്തി ചീഫ് ജസ്റ്റിസിന് കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷം ഏപ്രിലില്‍ കത്തെഴുതുകയുണ്ടായി.

നീതിപീഠത്തിന്റെ ഉന്നത മേഖലകളിലെ നിയമനങ്ങളില്‍ ഭരണഘടനയിലോ മറ്റൊ എഴുതി വെക്കാത്ത ജാതി കൂടാതെ മറ്റനവധി ഘടകങ്ങള്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നുണ്ട്. പിതാവിന്റെ ജോലി, സാമ്പത്തികാവസ്ഥ, മതം, ജഡ്ജിയായി ജോലി ചെയ്യുന്ന സംസ്ഥാനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം. വിദ്യാഭ്യാസം, രാഷ്ട്രീയ ചായവ്, ഹൈക്കോടതി ജഡ്ജിമാരിലെ സീനിയോരിറ്റി, വയസ്സ് ഇവയെല്ലാം അടിസ്ഥാനമാക്കുമ്പോള്‍ ദലിത്-ആദിവാസി പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള ആളുകള്‍ക്ക് ഇവയില്‍ പലതിലും ഇളവുകള്‍ ലഭിക്കേണ്ടതായി വരും. ഗട്‌ബോയിസിന്റെയും അഭിനവ് ചന്ദ്രചൂഡിന്റെയും പഠനങ്ങള്‍ ജുഡീഷ്യല്‍ നിയമനങ്ങളില്‍ ജാതി എങ്ങിനെയാണ് സവര്‍ണര്‍ക്ക് അനുകൂലമായ സാമൂഹിക മൂലധനമാവുന്നത് എന്നത് നമുക്ക് കാണിച്ചുതരികയും ജുഡീഷ്യറിയില്‍ ദലിത് ആദിവാസി പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രാതിനിധ്യം വര്‍ധിപ്പിക്കുന്നതിന് സംവരണം വേണമെന്ന ആവശ്യത്തിനു ആധികാരികമായ പിന്‍ബലവും നല്‍കുന്നു. സുപ്രീം കോടതിയിലും ഹൈക്കോടതികളിലും ദലിത്-ആദിവാസി പിന്നോക്ക പ്രാതിനിധ്യം വര്‍ധിക്കുകയും ഇന്ത്യയിലെ മുഴുവന്‍ ജനസമൂഹത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കും വണ്ണം കോടതികള്‍ വൈവിധ്യവല്‍ക്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോള്‍ മാത്രമേ കോടതി വിധികള്‍ക്ക് ആധികാരിക സ്വഭാവം ഉണ്ടാവൂ.

BIBLIOGRAPHY
Alison Saldanha & Chaitanya Mallapu, Over Decade, Crime Rate Against Dalits Up 25%, Cases Pending Investigation Up 99%,www.indiaspend.com,4th April 2018, https://www.indiaspend.com/over-a-decade-crime-rate-against-dalits-rose-by-746-746/, accesed on 13th March 2019,
2017 ഫെബ്രുവരിയില്‍ മരിച്ച ഗട്‌ബോയിസ് യൂനിവേര്‍സിറ്റി ഓഫ് കെന്റുക്കിയില്‍ പൊളിറ്റിക്കല്‍ സയന്‍സ് ഡിപാര്‍ട്ട്‌മെന്റില്‍ പ്രൊഫസര്‍ എമിററ്റസ് ആയിരുന്നു.,
Justice V R Krishna Iyer,Law Versus Justice,NewDelhi: Deep & Deep Publication,1983,p.210
V.Venkitesan,Judiciary and Social Justice,Frontline, Volume 17 – Issue 21, Oct. 14 – 27, 2000, https://frontline.thehindu.com/static/html/fl1721/17210960.htm

Back to top button

Notice: ob_end_flush(): failed to send buffer of zlib output compression (0) in /home/qreseller/janapaksham.in/wp-includes/functions.php on line 4757